centiyane (yılanotu) : doğu karadeniz bölgesi ve
uludağ'da yetişen, 1 metre kadar yükseklikte, geniş yapraklı, kalın
köklü bir bitkidir. kökü acıdır. içi sarı, dışı esmerdir. hekimlikte,
kökü kullanılır. sarı ve mavi türü vardır.
yararı : iştah artırır, hazmı kolaylaştırır. ateşi düşürür,
vücuda kuvvet verir. mide zafiyeti ve ekşimesini giderir. kansızlıkta
da yararlıdır.
cevizağacı (koz) : uzun ömürlü; gövdesi kalın,
kerestesi ve meyvesi değerli ulu bir ağaçtır. yemişi nişastalı ve
yağlıdır. hekimlikte; yaprakları, meyvesinin üstündeki yeşil kabukları
ve yağı kullanılır. bir çok çeşidi vardır.
yararı : yaprakları ve kabukları ile hazırlanan ilaçlar
kanı temizler, kansızlığı giderir. ishal ve dizanteriyi keser. verem ve
şeker hastalığında hem besleyici, hem de tedavi edicidir. kadınlarda
görülen beyaz akıntıyı keser. el ve ayak donuklarında, deri
çatlaklarında yararlıdır. saç ve elleri boyamakta da kullanılır. çok
kuvvetli bir besin olduğundan fazla yememelk gerekmektedir. cevizyağı,
raşitizm ve sıracada yararlıdır. kabızlığı giderir. bağırsak
solucanlarını düşürür. derinin yanmasını engeller.
ciğerotu (pulmonaria officinalis) : nodangiller
familyasından; 10-15 santimetre boyunda çok yıllık, otsu bir bitkidir.
çiçekleri; önceleri kırmızımtıraktır. sonradan morumsu-maviye dönüşür.
gövdesi dik ve tüylüdür. içeriğinde tanen, müsilaj, şekerler, reçine ve
sabit yağ vardır. yaprakları kullanılır.
yararı : göğsü yumuşatır. öksürüğü keser. akciğer hastalıklarında yararlıdır. idrar söktürür.
civanperçemi (yaraotu) : bileşikgillerden; çeşitli
türleri olan bir kır bitkisidir. kuru topraklarda, yol kenarında
yetişir. yaprakları uzun ve parçalıdır. çiçekleri beyaz ve pembedir.
kandil biçiminde gruplaşmıştır. kokusu çok hoştur. hekimlikte dal,
yaprak ve çiçekleri kullanılır. içerisinde achillein denilen acı bir madde
vardır.
yararı : hazımsızlığı ve kansızlığı giderir. kanı
temizler. balgam söktürür, öksürüğü keser. sinirleri ve vücudu
kuvvetlendirir. bağırsak ve mide gazlarını giderir. ishali keser. basur
memelerini tedavi eder. kızamık, boğmaca, raşitizm, albasması, aybaşı
gecikmesi ve kemik hastalıklarında yararlıdır. idrar söktürür. yaraları
iyileştirir.
çadırkuşağı (çadıruşağı) : maydanozgillerden; özsuyu
hekimlikte kullanılan bir bitkidir. böceklerin, gövdesine açtığı,
deliklerden özsuyu sızar. zamk gibi yapışkan olan bu maddeyle yakı
yapılır.
yararı : kan ve lenf damarlarını genişletir. ağrıları dindirir. müzmin ve mikrobik hastalıkların tedavisinde kullanılır.
çakaleriği (prunus spinosa) : bir çeşit eriktir.
ağacı bodurdur. çiçekleri beyazdır ve yapraklarından önce çıkar.
meyvesi oval ve yeşildir. tadı buruktur. çiçekleri; mart ve nisan
aylarında toplanıp, kurutulur.
yararı : ishali keser, mide ve bağırsakların düzenli
çalışmasını temin eder. ateşli hastaların kalbini kuvvetlendirir. terletir
ve vücutta biriken zehirli maddelerin atılmasını temin eder. boğaz ve
bademcik iltihaplarını giderir. anne sütünü artırır.
çamağacı (pinus) : pekçok çeşidi olan bir ağaçtır.
kozalakları ilk yıl kapalıdır. ikinci yıl açılıp, kurur ve ağacın
dibine düşer. ilaç yapımında; tomurcuğu, palamutu, kozalağı, filizleri
ve çırası kullanılır.
yararı : balgam söktürür. müzmin öksürüğü keser. kolay doğum yapmayı temin eder.
çamfıstığı (pinus pinea) : çam kozalaklarının içerisinden çıkarılır. güçlü bir besindir. günde 2 çorba kaşığı kadar yaklaşık 25 gram'dan fazla yenilmemelidir.
yararı : bronşit, verem, akciğer hastalıklarının çabuk
iyileşmesine yardımcı olur. cinsel istekleri artırır, ruhi çöküntüyü
giderir. kalp hastalıklarında da yararlıdır.
çarkıfelek (fırıldakçiçeği) : çarkıfelekgillerden;
çiçekleri tekerlek şeklinde, sarmaştığı için duvar kenarlarına ve
kameriyelere ekilen bir çeşit süs bitkisidir. hekimlikte yapraklarının
üst kısımları kullanılır.
yararı : çarpıntıyı keser. yüksek tansiyonu düşürür. spazmları çözer. uyku verir.
çavdarmahmuzu (claviceps purpurea) : çavdar ve ona
benzeyen bitkilerin çiçeklerinde üreyen parazit bir mantarın kışı
geçirmek üzere aldığı mukavemet şeklidir. 10-35 milimetre uzunluğunda,
2-5 milimete genişliğindedir. dışı siyahımsı-mor; içi pempemsi veya
morumsu beyaz renktedir. tadı yoktur. içerisinde ergotin denilen zehirli
bir madde vardır. ev ilaçlarında kullanılmamalıdır.
yararı : damarları daraltıcı özelliğinden ötürü hekimlikte kullanılır.
çay (transtraemiaceae) : çaygillerden bir ağaçcıktır.
yapraklarında tanen, legumin, esans ve teofilin vardır. tesirli
maddesi, teindir. çay yaprakları fermantasyondan sonra kavrulursa
siyah, önce kavrulursa yeşil çay elde edilir.
yararı : aşırı oranda olmamak şartıyla içilecek olursa
bedeni ve zihni yorgunluğu giderir. sinirleri uyarır. mide tembelliğini
giderir. idrar söktürür. ishal ve dizanteriyi keser. damar
kireçlenmesini engeller. damar sertliği, kalp yetersizliği, kan kanseri,
guatr, nefrit, kolera ve bağırsak hastalıkarında koruyucu ve tedavi
edicidir.
haddinden fazla içilecek olursa çarpıntı, göğüs anjini, sinir
bozukluğu, baş ağrısı, sıkıntı, mide bulantısı, el titremesi ve
uykusuzluğa sebep verir. şişmanlar, kalp, sinir, mide ve karaciğer
hastaları, romatizma ve nikristen şikayet edenler, böbreklerinde kum
veya taş olanlar, kabızlık ve yüksek tansiyondan yakınanlar, üremi veya
albüminüri olanlar olası olduğu kadar az çay içmelidirler.
çemen (çimen) : baklagiller familyasından sarımsı
beyaz çiçekli 20-40 santimetre boyunda, bir yıllık, otsu bir bitkidir.
tohumlarında, müsilaj, uçucu ve hareketsiz yağ, trigonellin vardır.
yararı : balgam söktürür. göğsü yumuşatır. vücuda rahatlık verir. şehvet artırır.
çıbanotu (veronica officinalis) : germenlerin yaşadığı bölgeleri
ele geçiren romalılar, topraklarına çok bağlı bu insanlardan, en çok
değer verdikleri şifalı bitkiler olarak, çıbanotunu tanımışlar. o
zamanlar ona, bütün hastalıkların ilacı deniyordu. yavşanotu diye de
anılan çıbanotu, kuru toprağı sever. ormanlarda, ağaçların kesilmiş
olduğu yerlerde, çitlerin diplerinde, hendeklerde, yol ve orman
kıyılarında yetişir. toprağın üzerinde yatan tüylü ve sürüngen
sapındaki, kenarları dişli yaprakları gümüş gibi parlar. başını yukarı
doğru kaldırmış olan çiçek başağındaki çiçekler, açık mavi-menekşe
rengidir. yapraklar, dokunulduğunda, saptan basitçe ayrılırlar.
çiçeklenme vakti mayıstan ağustos a kadardır. üzerinde çiçeklerin
açmış olduğu, sap bölümü toplanır. en etkili olan bitkiler, orman
kıyılarında ve meşe ağaçlarının altında yetişenleridir.
faydası : bu geleneksel bitki, kan temizleyici olarak çok
aranır ve taze ısırgan otu yaprakları ile birlikte kullanıldığında,
kronik egzamaları iyileştirir. rahatsız edici yaşlılık kaşıntılarında,
çıbanotu hararetle tavsiye edilir. zayıf ve hassas kişiler, sindirimi de
uyaran bitkiyi, hafif bir mide ilacı olarak rahatlıkla kullanabilirler.
mide de sümüksel salgı birikimi ve bağırsak rahatsızlıkları da onunla
tedavi edilebilir. şu hususu önemle belirtmek isteriz ki, ruhsal
sürmenajlardan kaynaklanan sinirlilik halleri tedavisinde bitki
olağanüstü iyileştirici güçlere sahiptir. kereviz kökü ile
karıştırılarak alındığında, sinir yorgunluklarını ve melankoliyi
ortadan kaldırır. hatta, mesane kumu, romatizma ve gut hakkında organ
ağrılarını da, çıbanotu büyük bir başarıyla tedavi edebilir. kuru
bronşiyal nezlelerde de tıpkı şekilde gerçek mucizeler yaratır. göğüs
hastalıklarına karşı kullanılan çay için yapılan bitki harmanı ise,
ciğerotu, öksürükotu yaprakları, dar yapraklı sinirli ot ve
çıbanotundan eşit miktarda harmanlanarak hazırlanır. bu çay, bal ile veya
haşlama suyunda eritilmiş nöbet şekeri ile tatlandırılabilir.
çiçeklenme vaktinde da, kronik deri hastalıklarında ve her şeyden önce
egzamada öneri edilen, taze bitki özsuyu hazırlanabilir. bu sudan günde
yarım tatlı kaşığı alınır. çıbanotunun, iltihaplı ve zor iyileşen
yaraları iyileştirmedeki başarısı, eski bitki kitaplarında da önemle
öne çıkarılır. onu, bilhassa baldır kemiği üzerindeki inatçı yaralar
için de öneririm. yaralar, önce, bitkinin kaynama suyuyla iyice yıkanıp
temizlenir. daha sonra, gece için, taze demlenmiş çaya batırılmış bir
kompres yaranın üzerine uygulanır ve yara sıcak kalacak biçimde
örtülüdür. romatizma ve gut hastası olanlar da, kendileri kolayca
hazırlayabilecekleri, etkili çıbanotu tentürünü denemelidirler. bu
tentür dıştan friksiyonlarla (ovarak sürme), içten ise günde 15 damla,
biraz suyla inceltilerek kullanılır.
çıfıtotu (kokarsedefotu) : sedefotugillerden,
çayırlarda ve hendek kenarlarında yetişen zehirli bir bitkidir.
yaprakları geniş, çiçekleri ufak ve sarı renklidir. çiçekleri
dallarının dışına çıkmış demetler şeklindedir. keskin bir kokusu
vardır. acıdır. kullanırken, önerilen dozu aşmamak gerekmektedir.
yararı : kalp çarpıntılarını giderir. mide ağrılarını
dindirir. zeytinyağı ile kavrulduktan sonra çıbanların üzerine konulacak
olursa, olgunlaştırır.
çınarağacı (platanus) : çınargiller familyasından; 30
metreye kadar boy salan, gövdesi kalın, uzun ömürlü, koyu gövdeli bir
ağaçtır. hekimlikte kozalakları ve yaprakları kullanılır. pekçok çeşidi
vardır.
yararı : kadınlarda görülen beyaz akıntıyı keser. diş ve vücut ağrılarını dindirir. saç kepeklerini giderir.
çiğdem (mahmurçiçeği) : zambakgiller familyasından
türlü renklerde çiçekler açan zehirli bir kır bitkisidir. çiçekleri
ağustos-eylül aylarında açar. rengi sincabidir. hekimlikte soğan kısmı,
çiçekleri ve tohumu kullanılır. etkili maddesi "colcihine
alkoloidi"dir. pekçok çeşidi vardır.
yararı : idrar söktürür. kabızlığı giderir. önerilen dozdan fazla kullanılmamalıdır.
çilek (kocayemiş) : gülgillerden sapları sürüngen, çiçekleri beyaz bir bitkidir. yemişi pembe renkli olup, kokuludur. pekçok çeşidi vardır.
yararı : vücudu kuvvetlendirir. hasta olmayı engeller. idrar
söktürür ve karında biriken suyu boşaltır. böbrek ve mesane
hastalıklarının iyileşmesine yardımcı olur. mide ve bağırsak
tembelliğini giderir. sinirleri kuvvetlendirir. yüksek tansiyonu
düşürür. bağırsak kurtlarını döker. safra ifrazatını arttırır ve safra
taşlarının dökülmesine yardımcı olur. karaciğer kifayetsizliğini ve
şişliğini giderir. ateşi düşürür. dişdibi taşlarını eritir. cilde
tazelik ve hoşluk verir. damar sertliği, mafsal iltihabı, romatizma,
ve nikriste de yararlıdır. şeker hastaları da yiyebilir. midesi zayıf
olanlar suyunu içmelidir. alerji yapabilir.
çirişotu (sarızambak) : zambakgillerden, beyaz çiçekli bir bitkidir. kökündeki yumrulardan çiriş yapılır. nisan - temmuz aylarında çiçek açar.
yararı : kadınlarda görülen beyaz akıntıyı keser. memeli
basuru tedavi eder. mafsal ağrılarını dindirir. idrar ve adet kanı
söktürür. saçkıran tedavisinde de kullanılır.
çitlembik (celtis) : karaağaçgiller familyasından; 70
kadar türü olan bir çeşit sakız ağacının meyvesidir. çitlembik ağacının
meyveleri mercimekten az büyük ve buruk fıstık tadındadır. hekimlikte
meyvesi, yaprakları, tohumları ve sakızı kullanılır.
yararı : ayak terlemelerini keser. yaraları tedavi eder.
böbrek kumlarının dökülmesine yardımcı olur. mide ağrılarını dindirir.
öksürüğü keser.
çitsarmaşığı (convolvulus sepium) : uzun ömürlü, 1-5
metre boyunda sarılıcı bir süs bitkisidir. haziran - eylül aylarında
çiçek açar. kökü, olabildiğince uzundur. yaprakları gövde üstünde sarılmış
vaziyettedir. hekimlikte kök ve yaprakları kullanılır. 30 kadar türü
vardır.
yararı : kabızlığı giderir.
çivitağacı (indigo) : baklagiller familyasından; 1,5
metre kadar boyunda, bodur ağaç veya ağaçcıktır. afrika, asya, amerika
ve avusturalya'da yetişir. çiçekleri pembe ve beyazdır.
yararı : yapraklarından çivit çıkarılır.
çivitotu (lsatis tinctoria) : turpgiller
familyasından 1 metre kadar boyunda, çok yıllık otsu bir bitkidir.
önasya ve avrupa'da kireçli ve taşlı topraklarda yetişir. çiçekleri
sarıdır.
yararı : çivit mavisi renginde boya elde edilir.
çobançantası (çobankesesi) : turpgillerden, bir çeşit
yaban bitkisidir. meyveleri, torbaya benzer. yaprakları rozet şeklinde
olup, demet görünümündedir. çiçekleri beyazdır. yaz aylarında toplanıp,
kurutulur.
yararı : böbrek kum ve taşlarının düşürülmesine yardımcı olur. ağrıları giderip, vücuda rahatlık verir. burun kanamalarını durdurur.
çoban düdüğü (meyhaneciotu) : lohusagillerden, nemli
yerlerde yetişen, uzun ve yeşil yapraklı bir bitkidir. sapları sivri,
kısa ve parlaktır. çiçekleri de çana benzer. hekimlikte kökü kullanılır.
yararı : kabızlığı giderir.
çoban püskülü (ilex auifolium) : çobanpüskülügillerden; hekimlikte yaprakları kullanılan bir bitkidir. 300 kadar türü vardır.
yararı : ateşi düşürür, terletir ve vücuda rahatlık verir.
çöp-i çini (smilax) : çinde ve hindistan'da yetişen smilax china adlı bitkinin köklerinden ve dışkabuklarından ayrılmış risomudur.
yararı : ateşi düşürür, terletir ve vücuda rahatlık verir.
çöpleme (boynuzotu) : düğünçiçeğigillerden bir çeşit
bitkidir. pekçok çeşidi vardır. akçöpleme denilen çeşidi; uzun
yapraklı, geniş ve hoş çiçekli zehirli bir bitkidir. boyu 1-1,5 metre
kadardır. içeriğinde a ve b vitaminleri vardır. hekimlikte, kökü
kullanılır.
yararı : ağrıları dindirir. yüksek tansiyonu düşürür. ev ilaçlarında kullanılırken, önerilen dozu aşmamak gerekmektedir.
çörekotu (siyah susam) : düğünçiçeğigillerden; susam
iriliğinde siyah tohumları olan bir çeşit bitkidir. hoş kokuludur.
hamurişlerine çeşni vermek için kullanılır. yurdumuzda 12 türü vardır.
yararı : iştah açar. vücuda kuvvet ve dinçlik verir. hazmı
kolaylaştırır. mide ve bağırsak gazlarını söker. koklanacak olursa; baş
ağrısını keser. nezle ve sara hastalığında tütsü yapılır. suyu ile
sivilcelere pansuman yapılır.
çöven (sabunotu) : kökü ve dalları, suyu sabun
katılmış gibi köpüren, kir temizleyici bir bitkidir. helvacılıkta,
ağdayı ağartmak için de kullanılır. kökü, büyük ve kalındır. dışı,
hafif kırmızımtıraktır. çiçekleri; pembe, beyaz olup, salkım
şeklindedir. köklerin dövülmesinden çöven elde edilir.
yararı : idrar söktürür. terletir, ateşi düşürür. vücuda
rahatlık verir. kusturur ve balgam söktürür. cilt hastalıklarında da
faydalanılır. temizleyici olarak da kullanılır.
çuhaçiçeği (baharçiçeği) : çuhaçiçeğigillerden; sık
çiçek açan bir süs bitkisidir. kökü kırmızı; yaprakları sarıdır.
çiçekleri ise; koyu sarı renkte olup, çuha gibi kıvrıktır.
yararı : idrar ve balgam söktürür. vücuda rahatlık verir. sinirleri yatıştırır. rahat uyku temin eder. yarımbaş ağrılarını dindirir.
çürdükotu (çördekotu) : dallı, budaklı, yaprakları
sivri ve ayva şeklinde bir çeşit bitkidir. çiçekleri mavi renkte olup,
dikenlidir. çiçeklerinin tozu; sarı veya sarımsıdır. tadı acıdır.
yararı : idrar söktürür. hazımsızlık ve mide zafiyetini giderir. kulunç ağrılarını keser. zayıf çocukların gelişmesine yardımcı olur.
şifalı bitkiler sözlüğü - c - ç
etiketler [