ana sayfa    tıp, sağlık, güzellik    mineral

giriş

iyot, tiroit hormonunun salgılanması için lazım ametal bir elementtir. dünyada iyot eksikliği çok önemli bir sağlık problemidir. iyodun pekçok kısmı denizlerde bulunmaktadır. genelde eski toprak yüzeylerde iyodun büyük bir kısmı erozyonla dışarıya süzülür. himalayalar, andes, alp dağları gibi dağlık bölgelerde ve ganges gibi taşan nehir vadilerinde iyot eksikliği en fazla görülen bölgelerdir.

gıda kaynakları
birçok gıdada iyot içeriği miktarı, gıdanın yetiştiği bölgedeki toprağın mineral içeriğine göre değişir. deniz ürünleri iyot bakımından olabildiğince zengindir çünkü deniz hayvanları iyodu deniz suyundan konsantre edebilmektedir. bazı deniz otları (wakame gibi) iyot bakımından olabildiğince zengindir.

işlenmiş gıdalar, eklenen iyotlu tuz miktarına veya kalsiyum iyodat ve potasyum iyodat gibi gıda katkı maddelerinin eklenmesine bağlı olarak yüksek oranlarda iyot içerebilirler. ingiltere ve kuzey avrupa'da sütlerdeki iyot miktarının yaz aylarında ineklerin çayırlarda otlamasına izin verildiği vakit düştüğü gözlenmiştir.

iyodun bazı önemli gıda kaynakları:
uskumru
karides
midye
istiridye
morina balığı
deniz yosunu
süt
patates
som balığı
yumurta

tavsiye edilen günlük alım miktarı(rda)

avrupa birliği öneri edilen günlük alım miktarını 130 µ g/gün olarak belirlemiştir.

inhibitörler/uyarıcılar:

aşağıdaki gıda bileşenleri iyot emilimini arttırmaktadır:

selenyum – selenyum eksikliği, iyot eksikliği tesirlerinin artmasına neden olmaktadır. iyot, tiroit hormonunun bireşimi için lazımdır, fakat selenyuma bağlı enzimler (iodothranin deiodinases) tirokzinin (t4) biyolojik olarak etkin tiroit hormonuna triodotironin (t3) dönüşümü için lazımdır.

a vitamini ve demir – a vitamini ve demir eksikliklerinde de iyot eksikliği tesirlerinin arttığı bilinmektedir.

vücuttaki görevleri

iyot tiroit hormonu, triodotironin (t3) ve tiroksin (t4) için son derece lazım bir bileşendir ve normal tiroit işlevi için dolayısıyla lazımdır. vücudun tiroit hormonu ihtiyacını karşılamak için, tiroit bezi kandan iyot alarak ve bu iyodu tiroit hormonuna çevirerek gerektiğinde kullanmak üzere depolar. karaciğer ve beyin gibi hedef dokularda, fiziksel olarak etkin tiroit hormonu (t3) hücre çekirdeğindeki tiroit reseptörlerine bağlanarak kalıtımı düzenler. dolaşımda en fazla bulunmakta olan tiroit hormonu (t4) hedef dokularda deiyodinaz enzimi ile t3'e dönüştürülür. bu anlamda, tiroit hormonu büyüme, gelişme, metabolizma ve yenileme işlevleri gibi bazı fiziksel olayları da düzenler.

eksikliği

iyot, beyin hastalıklarının engellemesi için gerektiği kabul edilmiş bir metaldir. dünya sağlık örgütüne (who) göre iyot eksikliği bozukluğu (ıdd) dünyada 740 milyon insanı etkilemiştir ve yaklaşık 50 milyon kişi beyin hastalıklarına maruz kalmıştır. 1900'lü yıllardan başlayarak iyot eksikliğini gidermek amacıyla iyot eksikliği görülen ülkelerde iyotlu tuz ve iyotlu bitkisel yağlar kullanılmaya başlanmıştır.

tiroit büyümesi (guatr), iyot eksikliğinin en fazla görülen vakasıdır. tsh tarafından uyarılması ile tiroit büyümesi gözlenir. hafif iyot eksikliğinde, bu adaptasyon yeterli tiroit hormonu sağlayabilir. fakat ciddi iyot eksiklikleri hipotiroidizm ile sonuçlanmaktadır. yeterli iyot alımı guatrı azaltacaktır fakat hipotirodizmin geri dönüşümü bireyin gelişimine bağlıdır.

iyot eksikliği gelişimin her bir evresinde ters etkilere neden olmaktadır. fakat en fazla hasarı beyinin gelişmesinde vermektedir. buna ek olarak tiroit hormonu, doğumdan önce ve doğumdan sonra etkin olan merkezi sinir sistemini gelişiminde son derece mühimdir.

toksisite

akut iyot zehirlenmeleri nadirdir ve genelde çok fazla dozlarda alınmasında gözlenir. akut iyot zehirlenmesinin belirtileri; ağızda, boğazda ve karında yanmalar, ateş mide bulantısı, kusma ishal, zayıf nabız ve komadır.

diyetteki doğal gıdalarla 2,000 µg/gün değerinden daha fazla iyot alımı kolay değildir ve çoğu rejim 1,000 µg/gün değerinden daha az iyot temin eder. japonya'nın kuzey kıyılarında yaşayan ve bol oranda deniz ürünleri ile beslenen insanların günde 50,000 ile 80,000 µg (50-80 mg) iyot tükettikleri fakat gelişi hoş bir hissedilir tesirinin olmadığı gözlenmiştir.

düzenleme

tiroidin tertipli çalışması beyin ve tükürük bezlerini de içeren kompleks bir işlemdir. hipotalamus tarafından trh (tirotropin salgılayan hormon) salgısına cevaben, tükürük bezleri tsh (tiroit uyarıcı hormon) salgılar, tiroit hormonu sentezlenir ve t3, t4 tiroit bezi tarafından serbest bırakılır. yeterli t4 varlığı tükürük bezlerinin trh'a duyarlılığını azaltır ve böylece tsh salgısı durur. t4 miktarının düşmesi ile tükürük bezleri tsh salgısını artırır ve bu olay iyodun bağlanması ile sonuçlanır. bunun yanı sıra t3 vet4 üretim ve salgısının artmasına sebep olur. iyot eksikliği t4'ün yetersiz üretimi neticesi gelişir. kandaki t4 seviyesinin düşmesine cevaben tükürük bezleri tsh salgısını arttırır. netice olarak aşırı yüksek tsh miktarı tiroit bezin büyümesine yani guatr'a sebep olur.

kaynak:
ursel, a. : natural care – vitamins & minerals handbook. dorling kindersley, london, 2001. ısbn 80-89179-01-0